Planinski predeo na granici Albanije i Grčke, osam i po kilometara severozapadno od Konice, decenijama je bio obavijen misterijom. Iz dubine su se povremeno dizale pare, podsećajući na dim ugašene vatre, ali niko nije mogao da utvrdi njihovo poreklo sve do pre godinu dana. Nedavna istraživanja su potvrdila da se na dubini većoj od 100 metara nalazi ogromno termalno jezero, koje se smatra najvećim poznatim podzemnim termalnim jezerom na svetu.
Ovo jezero, nazvano „Jezero neurona“, smešteno je 127 metara ispod pećine Atmos u oblasti Vromoner. Njegovo otkriće je rezultat istraživanja koja su započela 2021. godine kada je tim čeških speleologa, predvođen Marekom Audijem, primetio snažan stub pare koji se uzdizao iz brda. Audi opisuje svoje prve trenutke unutar pećine kao čudesne: „Kada smo prvi put ušli u ovu pećinu i ugledali jezero, bili smo zapanjeni. Bilo je to kao da ulazimo u drugi svet“.
Međutim, istraživanje nije bilo lako. Tim se suočio sa brojnim poteškoćama, uključujući prisustvo opasnih gasova. Audi naglašava: „Morali smo da imamo detektore gasa kako bismo bili blagovremeno upozoreni“, što ukazuje na složenost istraživanja u ovim uslovima.
Koristeći LiDAR skeniranje i sonarno mapiranje, tim je izmerio da je jezero dugačko oko 138,3 metra i široko 42 metra, sa približno 8.335 kubnih metara tople vode bogate mineralima. Ova otkrića pomažu naučnicima da bolje razumeju kretanje podzemnih voda, funkcionisanje geotermalnih sistema i osetljivost specifičnih podzemnih ekosistema.
Jedna od karakteristika ovog sistema je fenomen poznat kao speleogeneza sumporne kiseline, gde vode bogate vodonik-sulfidom oblikuju i preoblikuju pećine tokom vremena. U oblasti Vromoner, topla voda izbija kroz pukotine, a kada vodonik-sulfid dođe u kontakt sa kiseonikom, može da formira sumpornu kiselinu koja menja krečnjak i doprinosi stvaranju velikih podzemnih komora.
Merenja u pećini Atmos i obližnjim pećinama ukazuju na to koliko je okruženje još uvek aktivno. Koncentracije vodonik-sulfida u vazduhu kretale su se od 2 do 22 dela na milion u otvorenim prostorima, dok se temperatura vazduha u hidrotermalno aktivnim delovima pećina kretala između 15 i 29 stepeni Celzijusa. Temperatura jezera ostaje stabilna na 26 stepeni, a izvori koji napajaju dolinu imaju sličan hemijski sastav.
Međutim, postoji i iznenađujući obrt: iako bi se očekivalo da se duboka termalna voda kreće sporo, eksperimenti su pokazali da se sistem ponaša više kao kompleksna mreža cevovoda. Članak objavljen u International Journal of Speleology opisuje testove sa bojama u ovoj pećini sumporne kiseline, ukazujući da brzine protoka u sistemu Vromoner mogu dostići čak 30 kilometara dnevno. To znači da se sve što se dešava na površini, uključujući zagađenje i promene u korišćenju zemljišta, može preneti kroz povezane sisteme mnogo brže nego što se ranije mislilo.
Naučna zajednica koja se bavi pećinama u ovom području izražava zabrinutost zbog potencijalnog zagađenja. Tehnički izveštaj o sistemu pećina Atmos i Sulfur ukazuje na to da tim sarađuje sa lokalnim vlastima na integraciji hipogenih pećina u Nacionalni park Vjosa, dok istovremeno upozorava da bi brana na grčkoj strani reke Saradaporos mogla negativno uticati na okruženje pećine Sulfur.
Ovo otkriće predstavlja značajan doprinos razumevanju podzemnih ekosistema i može imati dalekosežne posledice za očuvanje prirode i upravljanje resursima u ovom delu Balkana.
