Kompanije koje uvoze proizvode na tržište Evropske unije od danas su u obavezi da plaćaju karbonsku taksu (CBAM) koja iznosi do 85 evra po toni ugljen-dioksida emitovanog tokom proizvodnje. U isto vreme, Srbija je uvela nacionalni porez od četiri evra po toni, čime se smanjuje obaveza uvoznika u EU i sprečava dvostruko oporezivanje istih emisija. Ova mera dolazi u trenutku kada emisije ugljen-dioksida postaju sve značajniji faktor u globalnom zagrevanju i klimatskim promenama, s posebnim naglaskom na energetski intenzivne industrije kao što su proizvodnja cementa, aluminijuma i električne energije.
Evropska unija je 1. januara 2025. godine započela punu primenu CBAM mehanizma, koji se odnosi na prekogranično oporezivanje ugljenika. Srbija, s druge strane, uvodi nacionalni porez kako bi domaći proizvođači bili konkurentniji na tržištu EU. Cilj ovog mehanizma je postizanje klimatske neutralnosti evropskog kontinenta do 2050. godine, što je postavljeno kao prioritet u klimatskoj regulativi EU.
Ministarka zaštite životne sredine, Sara Pavkov, izjavila je da je ovo prilika za unapređenje dekarbonizacije u Srbiji, naglasivši da će prihod od ovih taksi biti reinvestiran u zelene projekte. Takođe, istakla je da će deo prihoda doprineti povećanju budžeta države.
Prema rečima ministarke, svrha CBAM mehanizma je da izjednači cene proizvoda proizvedenih u EU i onih koji se uvoze iz zemalja koje nisu članice Unije. Ova regulativa predstavlja važan korak ka usaglašavanju sa sistemom trgovine emisijama, koji je već uspostavljen unutar EU. CBAM se smatra prelaznim rešenjem koje pomaže privredama zemalja koje su ili na putu ka članstvu u EU ili su već blizu članstva, a čije proizvode se plasiraju na tržište EU.
Srbija je prva zemlja na Zapadnom Balkanu koja je implementirala MRVA sistem, koji se odnosi na monitoring, verifikaciju i izveštavanje o emisijama gasova sa efektom staklene bašte. Ovaj sistem je regulisan kroz dva zakona: Zakon o porezu na emisiju gasova i Zakon o porezu na uvoz ugljenično intenzivnih proizvoda.
S obzirom na to da je Srbija od 2023. godine, uz pomoć Švajcarske i Privredne komore Srbije, pripremala domaće proizvođače za izveštavanje prema zahtevima CBAM uredbe, očekuje se da srpski privrednici neće izgubiti konkurentnost na tržištu EU. Iako će nova regulativa najviše pogoditi industrije poput cementa, aluminijuma i električne energije, tačan broj privrednih subjekata koji će biti pogođeni još uvek nije poznat.
Ministarka Pavkov je dodala da je Ministarstvo zaštite životne sredine u saradnji sa drugim ministarstvima posvećeno praćenju tržišne situacije kako bi se sprečilo dvostruko oporezivanje srpskih privrednika, odnosno plaćanje istih emisija kroz porez u Srbiji i kroz CBAM mehanizam u EU.
Evropska unija već skoro 20 godina koristi sistem trgovine emisijama (ETS), koji obavezuje proizvođače unutar EU da prate svoje emisije i kupuju emisione dozvole. U cilju obezbeđivanja fer konkurentnosti, EU je uvela CBAM kao instrument politike zaštite životne sredine, koji omogućava primenu istih troškova ugljenika na uvezene proizvode kao i na proizvode proizvedene u EU.
Uvoznici koji žele da plasiraju proizvode sa visokim emisijama u EU plaćaju CBAM taksu, čime se smanjuje rizik od premeštanja proizvodnje u zemlje sa manje strožom klimatskom politikom. Tokom prelaznog perioda, koji je trajao od 2023. do 2025. godine, uvoznici su bili obavezni samo da izveštavaju o emisijama, dok će od 1. januara 2025. godine početi da plaćaju takse.
Obaveza smanjenja globalnog zagrevanja i postizanja ciljeva definisanih Pariskim sporazumom iz 2015. godine, koji predviđa ograničenje porasta temperature, potpisana je od strane 196 država, uključujući i Srbiju. Cilj je postizanje klimatske neutralnosti Evrope do 2050. godine, čime se dodatno naglašava hitnost i značaj ovih mera.
