Sveti Atanasije Veliki, jedan od najvažnijih svetitelja u hrišćanstvu, rođen je 296. godine u Aleksandriji. Od malih nogu pokazivao je duboku privrženost veri i duhovnosti. Kao đakon arhiepiskopa Aleksandra, učestvovao je na Prvom vaseljenskom saboru u Nikeji, gde se istakao svojim znanjem i mudrošću. Njegov doprinos učvršćivanju pravoslavnog učenja bio je značajan, posebno kroz rad na Simvolu vere koji je usvojen na tom saboru.
Nakon smrti arhiepiskopa Aleksandra, Atanasije je izabran za njegovog naslednika i na čelu Crkve ostao više od četiri decenije. Njegov život nije bio lak; bio je jedan od najprogonjenijih svetitelja svog vremena. Carevi poput Konstancija, Julijana i Valenta, kao i heretik Arije sa svojim pristalicama, često su ga napadali. Zbog progona, Atanasije je bio prisiljen da se skriva, nalazeći utočište u bunarima, pustinjama i domovima vernika. Tokom svoje 47-godišnje episkopske službe, više od 15 godina proveo je u izgnanstvu i tamnici.
Na saboru u Tiru 335. godine uspešno je odbacio sve optužbe protiv sebe. Ipak, njegovi neprijatelji su nastavili da ga predstavljaju kao uzročnika nemira pred carem Konstantinom. Kao posledicu toga, car je naredio Atanasiju da napusti Egipat i ode u Trir, ali je zabranio postavljanje novog arhiepiskopa na aleksandrijsku katedru. U Triru ga je dočekalo veliko poštovanje, a njegov uticaj brzo se proširio među lokalnim crkvenim krugovima. Nakon smrti cara Konstantina 337. godine, Atanasije se vratio u Aleksandriju, gde ga je narod dočekao s oduševljenjem.
Međutim, nakon povratka, suočio se s novim preprekama. Evsevijani su tvrdili da se vratio bez zvaničnog poništenja odluke Tirskog sabora. Na njegovo mesto pokušali su da postave arijanskog prezvitera Pista. Egipatski episkopi su ga osudili, ali Atanasije je bio ponovo svrgnut na saboru u Antiohiji 340. godine, a na njegovo mesto postavljen je Grigorije Kapadokijac, koji je nasilno preuzimao hramove.
U trenutku kada je smatrao da je povlačenje najbolje rešenje, Atanasije je napustio Egipat i otišao u Rim. Tamo je na pomesnom saboru oslobođen svih optužbi i ponovo primljen u crkveno jedinstvo, a papa Julije mu je pružio ličnu zaštitu. U Rimu su se oko njega okupljali mnogi obožavaoci monaškog života, nadahnuti slavom egipatskih pustinjaka.
Godine 343. prisustvovao je saboru u Serdici, a dve godine kasnije car Konstancije ga je pozvao da se vrati u Egipat. Atanasije se vratio 346. godine, ali su se sredinom pedesetih godina četvrtog veka arijanske podele ponovo rasplamsale, što je dovelo do dodatnih progonstava i njegovog svrgnuća na saborima u Arlu 353. i Milanu 355. godine. Tek pred kraj svog života, Atanasije je proveo izvesno vreme u miru, okružen vernim narodom koji ga je iskreno voleo. Umro je 373. godine, ostavljajući iza sebe nasleđe velike borbe za istinu hrišćanstva.
Legende o Svetom Atanasiju su brojne, a jedna od njih u južnim krajevima Srbije pripoveda kako je đavo pokušao da iskuša svetitelja prerušivši se u prelepu devojku koja ga je nagovarala da se odrekne Boga. Atanasije je prozreo obmanu, zatražio od nje da pokaže svoju moć tako što će ući u mali ćup, koji je zatim zatvorio i bacio u more. Prema legendi, ćup je godinama plutao dok ga nisu pronašli ribari, a time je đavo ponovo oslobođen i od tada luta svetom iskušavajući ljude.
Narodno verovanje kaže da se đavo, kad god zagrmi, uplaši misleći da ga progoni Sveti Atanasije, pa se skriva po sudovima i posudama. Zato se veruje da na ovaj dan sve posude treba držati zatvorenim. U pojedinim krajevima Srbije, svetitelj se posebno poštuje među vodenicarima, koji veruju da tog dana đavoli vrebaju po virovima. Srpska pravoslavna crkva takođe obeležava i spomen na Svetog Mihaila Borisa, koji je igrao značajnu ulogu u širenju hrišćanstva među Bugarima i Srbima.
